(Sưu tầm, 23-8-2007)
Mặc dù niềm đam mê chính vẫn là điện ảnh phương Tây, nhưng "Bài ca người lính" của điện ảnh Xô Viết mới chính là bộ phim đã thay đổi phong cách xem phim của tôi: từ đơn thuần chỉ theo dõi nội dung đến có thể cảm nhận được những giá trị thực của một tác phẩm điện ảnh.
Giống như thế hệ đạo diễn tiên phong của nền điện ảnh Nga, Grigori Chukhrai cũng chịu nhiều ảnh hưởng bởi cuộc chiến tranh thế giới lần thứ hai. Tuy nhiên, vào thời điểm Chukhrai thực hiện "Bài ca người lính" (1959), ông đã có lợi thế so với những người tiền nhiệm khi được hưởng sự thông thoáng hơn về mặt chính trị, cũng như tư tưởng. Chính vì vậy, bộ phim có được những tiếp cận chân thực hơn, táo bạo hơn, cũng như dám nhìn cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại bằng cái nhìn khách quan hơn, thay vì chỉ đơn thuần tạo ra một công cụ tuyên truyền, ca ngợi chủ nghĩa anh hùng.
Truyện phim kể về anh lính thông tin Alyosha. Trong một lần đối đầu với địch, đã dũng cảm bắn cháy hai xe tăng. Nhờ chiến công này, Alyosha được liệt vào danh sách phong tặng huy chương. Tuy nhiên anh đã xin đổi lấy sáu ngày phép để về quê sửa lại mái nhà và từ biệt mẹ.
Những vấn đề trong "Bài ca người lính" được Chukhrai đặt ra một cách chân thực. Các nhân vật được xây dựng rất con người chứ không hề mang tính biểu tượng. Anh lính trẻ Alyosha hiền lành, tốt bụng, nhưng vẫn có những ham muốn gần gũi với cô gái đi cùng chuyến tàu; tên lính gác tham lam luôn tìm mọi cách để đòi hối lộ; anh thương binh với những mặc cảm mất mát và lo sợ sẽ trở thành gánh nặng cho gia đình; người vợ bội bạc không thể đợi chồng mình trở về từ cuộc chiến;... tất cả đã tạo nên một bộ phim thật giản dị và gần gũi với người xem, nhưng cũng có sức lột tả hiện thực rất mạnh mẽ.
Đoạn điệp khúc trong "Bài ca người lính" có lẽ là mối tình giữa Alyosha và Shura. Chukhrai đã dũng cảm vượt qua những khuôn sáo, vốn được coi là chuẩn mực về hình ảnh của người phụ nữ Nga, khi giới thiệu nhân vật của mình. Hình ảnh đầu tiên của Shura đến với khán giả không phải khuôn mặt xinh xắn mà là cảnh cô kéo váy để chỉnh lại chiếc tất chân. Chi tiết đó thực sự là nét gợi tình táo bạo nếu đặt vào hoàn cảnh của điện ảnh Nga những năm 50.
Tuy nhiên đây là một tình yêu không được thổ lộ, cũng không hề có bất cứ một hành động trực quan nào chứng tỏ điều đó. Người xem chỉ có thể cảm nhận được từ những cử chỉ giận dỗi của Alyosha sau khi nghe Shura nói dối là cô đã có chồng; hay sự băn khoăn của cô gái khi nhìn thấy trong túi của chàng trai chiếc khăn quàng, rồi hết đỗi vui mừng khi biết đó là quà cho mẹ Alyosha. Không thành lời, nhưng tình yêu của đôi bạn trẻ lại rất đẹp. Tôi rất thích hình ảnh Alyosha để khuôn mặt mình hứng lấy những sợi tóc bay trong gió của Shura. Nó lãng mạn không kém bất cứ bộ phim tình cảm nào.
Sự dang dở luôn khiến tình yêu trở nên đẹp đẽ. Mối tình giữa Alyosha và Shura không nằm ngoài chân lý bất thành văn đó. Hai người buộc phải chia tay nhau khi Shura về đến quê nhà, còn Alyosha vẫn phải tiếp tục cuộc hành trình của mình. Hình ảnh cô gái chạy theo đoàn tàu như đặt vào lòng người xem một khoảng trống nghẹn ngào. Bởi tất cả đều biết Alyosha sẽ không bao giờ có thể quay lại tìm cô.
"Người phụ nữ đứng đó nhưng không đợi một ai. Người bà từng đợi là con trai mình, Alyosa, đã không trở về từ cuộc chiến. Anh được chôn cất ở một nơi rất xa, ngoài đất nước. Đặt hoa lên mộ anh là những người xa lạ, họ gọi anh là người lính Nga, người lính giải phóng anh hùng..."
Alyosha nhập ngũ vội vã đến mức không kịp từ biệt mẹ, thế nhưng ngay từ lời dẫn truyện, cái chết của anh đã được tiết lộ. Chính vì vậy, nét nhân văn của "Bài ca người lính" là cuộc hành trình trở về để thực hiện bổn phận tối thiểu của người con đối với mẹ mình trước khi ra đi mãi mãi.
Tôi đã thực sự bị ám ảnh bởi hình ảnh người mẹ lấy hết sức lực hét gọi tên con khi thấy chiếc xe chở Alyosha chạy vượt qua. Tiếng gọi chất chứa bản năng làm mẹ như xé toạc sự kìm nén cảm xúc của người xem. Trong không khí khẩn trương vì thời hạn phép đã hết, Chukhrai đã tạo ra một khoảng lặng dài đến 36 giây chỉ để đặc tả cảnh hai mẹ con ôm nhau. Hiệu quả đoạn phim mang lại đã biến cảnh Alyosha gặp mẹ thành một trường đoạn phim vô cùng xúc động và vô hình trung trở thành một lời tố cáo chiến tranh mạnh mẽ.
Đạo diễn Grigori Chukhrai từng bộc bạch ông làm "Bài ca người lính" trong trăn trở "Thế giới sẽ ra sao nếu mất đi một người?" Vì thế bộ phim không khai thác những trận chiến ác liệt với lớp lớp người ngã xuống vì tổ quốc như những phim ca ngợi chủ nghĩa anh hùng trước đó. Trong "Bài ca người lính", sự ác liệt của chiến tranh chỉ được thể hiện qua nét mặt và ánh mắt của người mẹ khi ngóng về phía xa tít của con đường dẫn về làng. Thế giới chỉ mất đi một người, chừng đó đủ để Chukhrai xây dựng thành công sự mất mát không dễ gì bù đắp. Tuy nhiên ông còn thành công hơn khi kết thúc phim, người xem nhân nỗi đau mà họ cảm nhận được lên hơn hai mươi triệu lần để có thể hình dung những người con, những người vợ, những người mẹ và cả nước Nga đã phải gánh chịu những gì trong suốt cuộc chiến tranh vệ quốc.
Phong cách làm phim của "Bài ca người lính" khá gần gũi. Cũng rất dễ hiểu vì thế hệ làm phim của nền điện ảnh Cách mạng Việt Nam chịu ảnh hưởng rất lớn bởi điện ảnh Nga thời kỳ này. Dễ nhận ra nhất là những cảnh phim sử dụng góc quay hẹp để đặc tả khuôn mặt với ánh mắt chứa đầy lời thoại. Trong phim có trường đoạn Alyosha tranh thủ lúc tàu dừng để đi tìm nước uống. Anh gặp một nhóm người lao động, khi đó loa phóng thanh đang phát đi những thông tin từ chiến trường. Máy quay lướt chậm qua từng khuôn mặt khắc khổ, âu lo tạo nên một cảnh phim đầy sức biểu cảm.
Bài ca của Alyosha không được viết trên chiến hào, nó được viết trên con đường đưa anh về với mảnh đất quê hương, về với người mẹ của mình. Đó không phải là một khúc khải hoàn, cũng không hẳn là một bản anh hùng ca, mà là một bản ballad được viết nên bởi tình mẫu tử và tình yêu đôi lứa. Có lẽ chính nhờ yếu tố đề cao tính nhân văn ấy đã khiến bộ phim được giới điện ảnh phương Tây đánh giá rất cao ngay trong thời kỳ chiến tranh lạnh. Bài ca người lính đã dành chiến thắng ở BAFTA, được tôn vinh tại Cannes, được để cử Oscar,... Còn đối với tôi, bộ phim xứng đáng được đứng vào hàng ngũ những kiệt tác điện ảnh của mọi thời đại.
Bochum, mùa thu 2007
Một vài hình ảnh trong phim:
Người mẹ Nga
Alyosha
Shura
Tình yêu sau tuyến lửa
